“Türk Dil Kurumu ne zaman kuruldu?” sorusunu yeniden sormanın tam vakti: 12 Temmuz 1932’yi kutsal tarih yapıp dil tartışmasını bitirebilir miyiz?

Türk Dil Kurumu (o zamanki adıyla Türk Dili Tetkik Cemiyeti) 12 Temmuz 1932’de kuruldu; 1934’te bugünkü adını aldı. Peki bu tarih, tartışmayı kapatmaya mı yoksa açmaya mı yarıyor?

İtiraf edeyim: “Türk Dil Kurumu ne zaman kuruldu?” sorusu bana hiçbir zaman masum gelmedi. Evet, cevap basit: 12 Temmuz 1932. Fakat asıl mesele tarihte sabitlenen bu gün değil; o günden bugüne Türkçe’nin devlet, kurum ve toplum arasındaki güç ilişkilerinde nasıl konumlandığı. TDK’yı yalnızca bir “takvim olayı”na indirgeyince dil politikasının en sert tartışmalarını görünmez kılıyoruz. Ben bu yazıda, tarihi saygıyla anarken o tarihin etrafına örülen mitleri, kör noktaları ve cesaret edilmedik soruları masaya süreceğim.

Kuruluş: Milli kültür projesinin kalbinde bir dil laboratuvarı

Kuruluş anı, erken Cumhuriyet’in büyük kültür dönüşümünün bir parçasıydı. 1928’de harf devrimi yapılmış; 1932’de bu kez sözün kendisi, yani Türkçe masaya yatırılmıştı. İsim de manidar: Tetkik—araştırma, inceleme, sorgulama. Kurum 1934’te bugünkü adına kavuşurken dil, yalnızca iletişimin değil, modernleşmenin ve ulus inşasının ana sahnesi oldu. Buraya kadar sorun yok. Sorun, “araştırma” ile “buyurma” arasındaki çizginin zamanla bulanıklaşmasında.

Bir idealin yükü: “Öz Türkçe” mi, toplumsal gerçeklik mi?

TDK’nın erken yıllarındaki enerjinin önemli bir kısmı, Osmanlıca kalıntıları ve ağır Arapça-Farsça terkiplerle hesaplaşma motivasyonundan besleniyordu. Eleştirel soru: Dilin doğası mı değiştiriliyordu, yoksa dil toplumsal hayata rağmen yukarıdan mühendislik mi görüyordu? “Öz Türkçe” arayışı, bir yandan yaratıcı kök kazıları ve terim üretimleriyle dilin ufkunu genişletti; öte yandan günlük konuşmanın canlı damarını görmezden gelme, kimi zaman da “yanlış” kabul edilen kelimeleri damgalama riski doğurdu.

Preskriptif refleksin gölgesi

Dil, yaşayan bir organizma; kurallar elbette gerekli. Fakat TDK, dönem dönem preskriptif (buyurucu) refleksiyle tanındı: “Doğrusu budur, ötesi yanlıştır.” Bu tavır; medya, eğitim ve kamu bürokrasisi üzerinde etkili oldu ama aynı zamanda toplumla mesafe yarattı. Provokatif soru: Bir kurum, dilin bekçisi mi olmalı, yoksa gözlemcisi ve kolaylaştırıcısı mı?

“Türk Dil Kurumu ne zaman kuruldu?” sorusunun kısa cevabı ve uzun gölgesi

Kısa cevap: 12 Temmuz 1932. Uzun gölge: 1930’lardan itibaren değişen siyaset, değişen akademi ve değişen medya ortamında TDK’nın konumu. 1980’ler sonrası yeniden yapılanma, TDK’yı daha kurumsal bir hiyerarşiye bağladı; bağımsızlık-görev dengesi tartışması hiç sönmedi. Dil politikası, ülkenin demokrasi ve kültür politikasıyla birlikte dalgalandı.

Sözlükler, kılavuzlar ve kamusal güven

TDK’nın kamuya dokunan en somut ürünü sözlükler ve yazım kılavuzları. Burada iki çıta var: tutarlılık ve şeffaflık. Bir kelimenin tanımı, çağın duyarlığı ve bilimsel yöntemle uyumlu olmalı; değişiyorsa gerekçesi açıkça paylaşılmalı. İnternetin hızlandığı çağda TDK’nın çevrim içi güncellemeleri olumlu bir adım; ancak zaman zaman kafa karıştıran tanımlar ve çelişkili örnekler, kurumsal güvene zarar veriyor. Eleştirinin kalbi şurada: Tanım yalnızca “ne dediğimizi” değil, kimin dilinin meşru sayıldığını da belirliyor.

Akademi–toplum köprüsü: Nerede kopuyor?

TDK yüzlerce terim üretti, yayımlar yaptı, kurultaylar düzenledi. Peki bu bilgi kamusal hayata nasıl sızıyor? Medya dilindeki kirlilik, eğitimde yazım ve imlâ zafiyetleri, sosyal medyada ölçüsüz dil kullanımı—bütün bunlar TDK’yı hedef tahtasına koyuyor. Haksız mı? Tam değil. Ama şu da gerçek: Kurum, sahanın aktörleriyle (öğretmenler, gazeteciler, editörler, teknoloji şirketleri) kalıcı iş birlikleri kurmadan yalnızca kılavuz yayımlayarak etkili olamaz.

Dünyaya bakış: Dil kurumları ve çağın meydan okuması

Fransız Akademisi’nden Real Academia Española’ya kadar pek çok ülke benzer tartışmaları yaşıyor: Yabancı kelimeler mi, yerli karşılıklar mı? Yapay zekâ çağında dilde standardizasyon mu, çoğulluk mu? TDK’nın bu küresel ekosistemle daha yoğun, karşılıklı öğrenmeye açık bir ilişki kurması şart. Gerçekçi öneri: Kural koymanın yanında korpus temelli (büyük veri) gözleme dayalı, kullanım eğilimlerini şeffaf gösteren canlı paneller… Böylece “doğru” ile “yaygın” arasındaki gerilim görünür olur.

Teknoloji çağında TDK: API’si olmayan otorite, otorite midir?

Bugün dil, klavyede, arama motorunda, otomatik düzeltmede şekilleniyor. TDK’nın verisinin geliştiricilere açılması; sözlük, eşdizim, kullanım sıklığı, yeni sözcük önerileri için API’ler sunması, genç kuşakla kurumsal bağ kurmanın en hızlı yolu. Provokatif soru: TDK verisine dayanan açık araçlar yaygınlaşsa, “otorite” zedelenir mi, yoksa güçlenir mi?

Kapsayıcılık testi: Kimin Türkçesi?

Türkiye’nin lehçeleri, ağızları, göçle gelen çokdillilik ve genç kuşakların melez dili… TDK, bu çeşitliliği arşivleyen, görünür kılan bir platforma dönüşebilir mi? Eleştirel not: Standart dili korumak ile çeşitliliği belgelemek birbirinin düşmanı değildir; doğru kurgu, ikisini birlikte mümkün kılar.

Sonuç: Tarih sayfasından çıkıp bugünün masasına oturmak

“Türk Dil Kurumu ne zaman kuruldu?” sorusu, doğru; ama yetersiz. 12 Temmuz 1932, bir başlangıç. Bugün ihtiyacımız olan, toplumu dışlamayan, akademiyi kapalı devre bırakmayan, teknolojiyi rakip değil ortak gören bir yaşayan dil kurumu. TDK’nın görevi, dili tek kalıba dökmek değil, toplumsal hayatın içinde okumak, anlamak ve rehberlik etmek. Aksi hâlde tarih sayfası parlar, bugün ise bulanık kalır.

Tartışmayı Açalım

• TDK sizce kural koyucu mu olmalı, kullanımı izleyen bir gözlemci mi?
• Sözlük ve Yazım Kılavuzu’nda gördüğünüz en tartışmalı madde hangisiydi, neden?
• “Öz Türkçe” arayışı bugünün dijital dilinde hâlâ karşılık buluyor mu?
• TDK verileri geliştiricilere açılsa, günlük dilinizde fark yaratır mıydı?